Position statement – Gezond leven

Een gezonde leefstijl helpt om meedoen mogelijk te maken

Naar schatting van het SCP hebben zo’n 1,4 miljoen mensen een licht verstandelijke beperking (LVB). Zij doen relatief vaak een beroep op publiek gefinancierde voorzieningen, waaronder zorg. Al meer dan 15 jaar is er een stijgende langdurige zorgvraag zichtbaar bij mensen met een LVB. Gezondheid is één van de elf levensgebieden waarop mensen met een LVB in hun dagelijks functioneren problemen ondervinden (IBO ‘Mensen met een licht verstandelijke beperking’, 2019).

Ѵ Gezondheidswinst boeken
Een LVB wordt in toenemende mate gerelateerd aan verminderde vitaliteit, een ongezonde leefstijl, gezondheidsproblemen als overgewicht, roken, weinig bewegen, alcohol, drugs, gamen en verslavingsgevoeligheid. De beperking heeft een groot aandeel in het vraagstuk rondom gezondheidsachterstanden bij gezinnen met een lage sociaaleconomische status (SES). Tegelijkertijd is er bij partijen die zich bezighouden met het thema gezonde leefstijl nog relatief weinig aandacht voor de groep mensen met een LVB (die niet in een instelling woont) en ontbreekt het aan gezondheid bevorderend aanbod. Hier valt gezondheidswinst te boeken. Fijn voor henzelf. Beter voor de samenleving.

Ѵ Persoonlijke winst
Met gezondheidsbevordering wordt de ervaren gezondheid positief beïnvloedt en stijgt – hoogstwaarschijnlijk – de kwaliteit van leven. Hiervoor zijn twee aangrijpingspunten: het terugbrengen van ziektelast[1] (objectieve maat) en het verhogen van zingeving (subjectieve maat).

Ѵ Maatschappelijke winst
Met een goede gezondheid zijn meer mensen in staat om mee te doen. Zij leveren een bijdrage aan hun buurt of wijk, het versterkt de sociale cohesie en draagt bij aan gewenste maatschappelijke processen als democratisering, participatie en het dichten van de sociale kloof. Daarnaast kan het op termijn de zorgkosten doen verlagen[2], mits preventie eerst is opgeschaald.

 

Integrale benadering

Bij mensen met een LVB hebben problemen in het ene levensgebied invloed op legio andere levensgebieden. Zij doen dan ook relatief vaak een beroep op voorzieningen op verschillende domeinen naast zorg, zoals wonen, sociale zekerheid, onderwijs, jeugdhulp en justitie (IBO ‘Mensen met een licht verstandelijke beperking’, 2019). Het is daarom zinvol om ondersteuning niet alleen vanuit één specifiek levensgebied te bekijken, maar om deze vanuit meerdere levensgebieden integraal in beeld te brengen; juist de levensgebieden die essentiële belemmeringen kunnen vormen voor succesvolle participatie.

Mensen met een LVB worden beschouwd als niet sociaal redzaam als zij in hun dagelijkse leven problemen ondervinden op ten minste twee levensgebieden (IBO ‘Mensen met een licht verstandelijke beperking’, 2019). Volgens het SCP lukt het de groep mensen met een LVB daarnaast steeds minder goed om zonder ondersteuning in de maatschappij te functioneren. Door de steeds complexer wordende samenleving is er in toenemende mate sprake van scheidslijnen langs opleidingsniveau en inkomen die samenvallen met verschillen in gezondheid (naast soort werk en werkzekerheid, woonlocaties, vrijetijdsbesteding, maatschappelijke opvattingen en omvang en kwaliteit van sociale netwerken) (IBO ‘Mensen met een licht verstandelijke beperking’, 2019).

Inzetten op preventie

De VNG (2018) adviseert dan ook tijdig en doordacht in te zetten op preventie en stelt dat een preventieve benadering vooral gebaat is bij een infrastructuur die mensen helpt bij sociale levensvraagstukken als schulden, stress, armoede en eetpatronen: liever een coach die een gezin op gezette tijden en ‘bijsturend’ bijstaat dan deze kennis pas inzetten als de problemen zich al hebben opgestapeld. Deze hulpstructuren zouden meer effect hebben dan landelijke programma’s en voorlichtende campagnes of negatieve prikkels om gedragsverandering af te dwingen. Mensen zijn nu eenmaal vrij om ongezond te leven; niet het politieke doel is leidend, maar de behoefte van mensen.

Meer aandacht voor gezondheidsbevordering bij LVB

MEE heeft zich gerealiseerd dat er binnen deze integrale visie meer specifieke aandacht nodig is voor gezondheidsbevordering bij mensen met een LVB. Professionals zijn nu vaak onbewust bekwaam als het gaat om dit onderwerp (met name als het gaat om de relatief grote groep mensen met een LVB die niet in een instelling woont). Daarmee is gezonde leefstijl een speerpunt geworden, leidend tot de ontwikkeling van nieuwe integrale concepten gericht op het bevorderen van gezonde leefstijl, het aangaan van samenwerkingen met partners op het gebied van onderzoek en praktijk en het opzetten van pilots, projecten en initiatieven die we verder (willen) gaan uitbouwen.

Meedoen is doen

“Er zijn inmiddels genoeg onderzoeken die aantonen dat het zinvol is om voor de verbetering van volksgezondheid aan de knop van BRAVO, opvoeding en omgeving te draaien. En dan hoeven we nog niet precies te weten hoe alle oorzaak-gevolgketens lopen. Ook zonder die kennis is succesvolle preventie mogelijk.” (Het preventie-ultimatum, 2018). Ook de VNG stelt dat preventie geen behoefte heeft aan evidence-based, maar aan practice- en value-based motivatie. Werken aan preventie komt voort uit vertrouwen tussen professionals en bestuurders vanuit verschillende domeinen, in het volle besef dat de besparingen mogelijk ook elders liggen.

MEE gelooft in doen. Onze kennis is practice based. We borduren voort op de kennis die er al is. En hebben echte ‘kunners’ in huis. Die meedoen mogelijk maken. En meedoen mogelijk maken faciliteren. Samen met partners. En ervaringsdeskundigen, de mensen om wie het gaat.

Daarom weten we

Over mensen met een LVB en gezonde leefstijl:

  • Bij mensen met een LVB is er geen vanzelfsprekende stimulans voor een gezonde leefstijl vanuit hun directe omgeving.
  • Een ongezonde leefstijl gaat vaak over van generatie op generatie.
  • Het leven van deze groep mensen kent minder financiële ruimte: armoede zorgt voor stress en stress zorgt voor minder oplossend vermogen/minder vermogen tot verandering.
  • De combinatie armoede en licht verstandelijke beperking zorgt voor verminderd vermogen tot vooruitdenken. Het vermogen tot veranderen is lager door moeite met abstract denken. Ook als men wel gemotiveerd is, weet men soms niet hóe men moet veranderen. Deze groep mensen heeft meer moeite met oorzaak-gevolg en heeft verminderd analytisch vermogen en cognitief vermogen (men denkt eerder ‘zo ben ik nu eenmaal’). Opgestapeld falen (bijvoorbeeld steeds weer degene zijn die iets niet kan) zorgt voor faalangst en daarmee voor minder bereidheid tot veranderen. Ongezonde leefstijl wordt soms gezien als iets wat hoort bij de eigenheid (ook de eigenheid afgezet tegen andere groepen). Dit zijn allemaal factoren die het voor deze groep veel moeilijker maken om gedrag te veranderen en die het moeilijker maken voor anderen om hen hierin te begeleiden.
  • Redenerend vanuit de integrale benadering van Positieve Gezondheid (IPH, 2019), is ‘zinvol leven’ in het bijzonder een ondersteunende, motivatie verhogende pijler bij het bevorderen van een gezonde leefstijl bij mensen met een LVB. De pijler waar vooral ook veel te winnen valt, is ‘lichaam’.
  • Gezonde leefstijl is voor de persoon zelf gemiddeld genomen duurder dan een ongezonde leefstijl. Denk daarbij aan fruit dat duurder is dan snoep, sporten is duurder dan televisie kijken enz. Overigens is het goed mogelijk om met weinig geld gezond te leven, maar dat vergt meer creativiteit en oplossingsgericht denken dan ongezond leven.
  • Deze belemmeringen verklaren waarom er voor deze mensen specifieke acties nodig zijn om een gezonde leefstijl te realiseren. Wat bij de meerderheid van de Nederlanders goed helpt, werkt niet bij mensen met een LVB. Om die reden is maatwerk nodig: volledige aansluiting bij de persoon, zijn/haar persoonlijke motivatie en zijn omgeving. Er is (collectieve en individuele) begeleiding nodig gericht op inzetten van gedragsverandering die aansluit bij de doelgroep.
  • Informatie over een gezonde leefstijl is niet altijd goed toegankelijk en/of beschikbaar. Huisartsen en praktijkondersteuners merken dat hun leefstijladviezen vaak niet aankomen, niet begrepen worden of onvoldoende aansluiten bij de dagelijkse realiteit (Renes & Stinesen, 2017). Mensen met een LVB hebben andere promotie van gezondheid nodig (Robertson et al., 2000). Onderzoek toont dat er weinig zicht bestaat op het bereik van preventieve interventies onder mensen met een lage sociaaleconomische status (Busch & van der Lucht, 2012).

Over wat werkt bij mensen met een LVB:

  • Een korte termijnbeloning (‘het is lekker’) werkt beter dan een lange termijnbeloning (‘dan ben ik over een lange tijd veel gezonder’).
  • Het belang van peer-support/community ondersteuning; collectieve ondersteuning in sociale context. Interventies zijn aantrekkelijker en effectiever met steun van de sociale omgeving, oftewel, als zij in groepsverband worden aangeboden (Bukman, Teuscher, Feskens, Baak van, Meershoek, & Renes (2014); Cleland, Granados, Crawford, Winzenberg, & Ball (2014); Teuscher, Bukman, Baak, Feskens, Renes, & Meershoek (2017)).
  • Dichtbij organiseren, met mensen uit de buurt en in een groep.
  • Een gemixte aanpak (‘blended interventies’): momenten van individuele consultatie gecombineerd met collectieve ondersteuning.
  • Positieve Gezondheid (Institute for Positive Health, 2019) is een integrale benadering van ‘gezond leven’ die op een praktische manier recht doet aan de complexiteit ervan. De zogenaamde ‘spinnenwebtool’ laat de samenhang zien tussen de levensgebieden die van invloed zijn op hoe fit, gelukkig en gezond iemand zich voelt en lijkt bruikbaar te zijn voor mensen met een LVB.

 

Daarom geloven we

Over een veelbelovende aanpak:

  • Dichtbij de deelnemer staan; de deelnemer volgen in wens.
  • Focus op brede aspecten van leefstijl (zowel fysieke activiteit, als ook bewustwording rondom voeding, ontspanning en ondersteuning in participatie).
  • Digitale middelen kunnen helpend zijn ter ondersteuning, beloning en monitoring (fitbit, Healthcoins, serious game).
  • Ruimte creëren voor en expertise flexibel inzetten om adequaat te anticiperen op onderliggende problematiek (lerende netwerken, pilots).
  • Inzet van ervaringsdeskundigheid, van A tot Z.
  • Blended hulpverlening: 1-op-1-coaching plus training en groepsgerichte activiteiten, om te komen tot een community waarin peers elkaar ondersteunen.
  • Beloning. Oók met inzet van technologie.
  • Sociale netwerkversterking.
  • Integrale benadering vanuit alle levensgebieden; aan de slag gaan met leefstijl is niet een geïsoleerde actie, maar staat in verbinding met kansen, knelpunten en krachten op andere levensgebieden. Gezonde leefstijl, BRAVO speerpunt.
  • Accent op doelgroep LVB vanwege blijvende gezondheidsverschillen (risicogroep, complexe problematiek).

 

Daarom doen we

  • MEE werkt in haar dienstverleningsconcepten systematisch volgens de integrale benadering van Positieve Gezondheid (IPH, 2019). Bijvoorbeeld door de pijler ‘meedoen’ centraal te zetten in ons handelen. ‘Zinvol leven’ in het bijzonder als een ondersteunende, motivatie verhogende pijler te beschouwen. En mensen met een beperking meer te gunnen op de pijler ‘lichaam’. Daarnaast door voor een integrale gezinsbenadering te kiezen, bijvoorbeeld bij het tegengaan van overgewicht binnen gezinnen met een lage sociaaleconomische status (de zogenaamde ‘SES-gezinnen’).
  • We hebben levensgebied breed aandacht voor iemands totale ‘leefplaatje’ (financiën, werk, vrijetijdsbesteding, sociale contacten, zingeving, opleiding, vrijetijdsbesteding) en brengen kansen, krachten en knelpunten samen in kaart. MEE medewerkers stimuleren goed, gezond en gelukkig leven, bijvoorbeeld door samen met cliënten/deelnemers de eigen weerbaarheid, sociale contacten of inzichten in gedrag te versterken en zo samen de gewenste verandering in gang te zetten in het tempo en op de manier die iemand zelf wil. Dat kan zijn: zelfstandig wonen, stoppen met overmatig gamen, beter contact met ouders,  (vrijwilligers)werk oppakken of meer gaan bewegen met mensen uit de buurt. Iemands sociale netwerk wordt daarbij zo veel als mogelijk meegenomen zodat veranderingen in, door en met de omgeving  worden opgepakt en er daadwerkelijk vooruitgang wordt geboekt.
  • We zetten in op het organiseren van ‘peergroups’; sociale netwerken waarin nieuw (gezondheids)gedrag wordt versterkt. Bijvoorbeeld door het opzetten van sociale kringen bij mensen met een beperking wiens netwerk beperkt is. Of door ondersteuning rondom gezonde leefstijl groepsgericht te organiseren.
  • We zorgen voor borging, passende financiering en een beleidskader op basis waarvan een aanpak die werkt langdurig kan worden uitgevoerd. Bijvoorbeeld door aan te haken bij landelijke, regionale of landelijke programma’s, zoals Gezondheidsbeleid, Welzijnsbeleid, Armoedebeleid en lokale actieprogramma’s van het sociaal domein als JOGG, Preventieakkoord en Sportakkoord.

 

Daarom willen we

  • We willen meer ervaring opdoen met het duurzaam bevorderen van gezondheid van mensen met een LVB via belonen. Bijvoorbeeld door verschillende beloningstechnieken in te bedden in onze aanpak.
  • We willen in de juiste netwerken gezamenlijk verder werken aan interventieontwikkeling volgens BRAVO en randvoorwaarden om gedragsverandering te borgen. Bijvoorbeeld door samen met Radboud UMC aan een betere signalering en doorverwijzing van LVB in de eerstelijnszorg en versterking van weerbaarheid van LVB-patiënten te werken. Door samen met huisartsen de mogelijkheden voor een POH LVB te verkennen. Door samen met Windesheim te werken aan het tegengaan van overgewicht. Door samen met Bewegen Werkt binnen gemeentelijk beleid te werken aan het versterken van lokaal beweegaanbod voor LVB. Of bijvoorbeeld door met zorgverzekeraars in gesprek te zijn over een GLI-aanbod voor LVB.

[1] Ziektes met hoogste ziektelast: hartziekten, beroerten, diabetes, COPD, angststoornissen, stemmingsstoornissen, longkanker, nek-en rugklachten, artrose, dementie
[2] CPB (2013) betwijfelt dit. Tenzij toegenomen maatschappelijke participatie (in mantelzorg en betaald werk)meegenomen wordt in berekeningen.

Eens sparren?

Op de hoogte blijven? Schrijf je in!

Contact