Visie MEE – Werken

Focus op werk maakt meedoen mogelijk

Ieder mens heeft net iets anders nodig om optimaal te kunnen functioneren. Een beperking hoeft geen belemmering te zijn om te werken. En het opent legio deuren om mee te kunnen doen. De sleutel tot succes? Een integrale benadering, waarbij rekening wordt gehouden met de doorwerking van cruciale (stress)factoren, door te kijken naar alle levensgebieden en eventuele drempels die meedoen belemmeren direct te slechten.

Onderzoek wijst uit dat minstens één op de vier werknemers een niet-zichtbare beperking heeft. Daarnaast vraagt de huidige arbeidsmarkt meer dan ooit om toegang tot een groot arbeidspotentieel van gemotiveerde, sociale mensen en het verhogen van hun inzetbaarheid; krapte op de arbeidsmarkt, de wens om maatschappelijk verantwoord te ondernemen (MVO), MVO- of SROI-kritische aanbestedingen en een socialer bedrijfsklimaat met meer diversiteit. En de Wet Banenafspraak die werkgevers confronteert met een quotumregeling voor het aantal mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt in dienst.

 

Inclusieve arbeidsmarkt

Een inclusieve arbeidsmarkt is toegankelijk, waarin iedereen kan participeren naar vermogen, met gelijke behandeling en gelijke kansen op duurzaam werk dat loont[1]. Het is daarbij niet alleen van belang dat mensen werken, maar ook dat zij op hun werk naar vermogen participeren en hiermee bestaanszekerheid kunnen opbouwen. Om daarnaast tot een gelijke waardige positie op de arbeidsmarkt te komen, is het van belang dat beleid zich richt op alle mensen met een beperking. Op dit moment is er namelijk mogelijk sprake van verdringing, waarbij mensen met een beperking die buiten de banenafspraak vallen moeten concurreren met de doelgroep banenafspraak. Het achterblijven van arbeidsparticipatie van mensen met een beperking geldt overigens niet alleen voor arbeid op de hoogste trede van de participatieladder. Ook de participatie van mensen met een beperking in vrijwilligerswerk blijft achter[2].

Uit onderzoek blijkt verder dat belangrijke actoren om te komen tot een inclusieve arbeidsmarkt zijn: werkgever, systeem, onderwijs en opvoeding, en individu[3]. De werkgever speelt een cruciale rol bij de toetreding tot de arbeidsmarkt; veel mensen geven er blijk van dat de leidinggevende een belangrijke rol heeft gespeeld bij de toetreding tot de (loonvormende) arbeidsmarkt. Inclusief werkgeverschap stopt echter niet bij het aannemen van mensen. Er is ook een inclusieve werkvloer nodig.

Kennis op de werkvloer

Onderzoek bij onder meer jobcoaches, consulenten werk- en inkomen die de participatiewet uitvoeren en medewerkers van het UWV, wijst uit dat de kennis over beperkingen bij het merendeel van de professionals te beperkt is[4]. Werkgevers trainen hun medewerkers maar in zeer beperkte mate of zelfs helemaal niet in een effectieve omgang. Voor de begeleiding betekent dit dat er vaak weinig rekening wordt gehouden met de beperking of zelfs helemaal niet als deze niet wordt herkend. Werkgevers en jobcoaches geven daarnaast aan dat zij in wisselende mate aandacht hebben voor de specifieke doorwerkingen van belangrijke (stress)factoren als schuldenproblematiek op de arbeidsparticipatie. Met name op werkvloeren in onbeschutte omgevingen en bij jobcoaches en consulenten die mensen naar werk begeleiden, is de aandacht voor de doorwerking (zeer) beperkt. Een integrale aanpak, die actief rekening houdt met deze doorwerking, mist. Met als gevolg dat mensen uit (blijven) vallen, ondanks goedbedoelde pogingen om hen (weer) aan het werk te krijgen.

 

De doorwerking van (stress)factoren op werken met een beperking

Iedere medewerker heeft net iets anders nodig om optimaal te functioneren. Dat geldt ook voor mensen met een beperking. Een licht verstandelijke beperking, autisme of niet-aangeboren hersenletsel hoeft geen belemmering te zijn om te werken, mits een aantal zaken op orde is. Als er naast de beperking problemen spelen, zoals schuldenproblematiek, is het nodig om een dergelijke drempel om mee te kunnen doen te slechten[5]. Grote financiële zorgen leiden namelijk bij de meeste mensen tot forse stress, die hun functioneren flink ondermijnt. Dit geldt zeker ook voor mensen met een beperking. Wie een licht verstandelijke beperking heeft, kan door een stevige brief van een deurwaarder zo ontregeld raken dat hij of zij zich ziek meldt of niet op sollicitatiegesprek gaat. Door rekening te houden met deze doorwerking van (stress)factoren en een drempel als onderdeel van de ondersteuning te slechten, staat niets dit grote arbeidspotentieel van gemotiveerde en sociale mensen in de weg om hun meerwaarde te laten zien.

In de praktijk zien we dat hier nog veel winst te behalen valt. Zowel de alertheid als de compassie in reactie op een dergelijke (financiële) situatie is op veel plekken nadrukkelijk voor verbetering vatbaar[6]. Voor een derde van de werkgevers is financiële problematiek zelfs een reden om een contract niet te verlengen of aan te sturen op ontslag. En ook als mensen niet werken, kan het niet aanpakken van financiële problematiek negatief uitwerken op arbeidsparticipatie. Mensen met problematische schulden maken gemiddeld genomen langer gebruik van een uitkering in het kader van de WW en de Participatiewet. Reden te meer voor een aanpak die kijkt naar alle levensgebieden die van invloed zijn op het functioneren en het slechten van eventuele drempels als randvoorwaarde voor werk centraal stelt.

Meerwaarde werk

Ook omdat werk voor mensen zelf cruciale deuren opent om op allerlei vlakken mee te kunnen doen in de samenleving. Betaald werk biedt voor mensen met een beperking namelijk stimulans en structuur om ook met eventuele andere problemen aan de slag te gaan[7]. Onderzoek naar de participatie van mensen met een beperking in werk bevestigt eveneens de meerwaarde die mensen door werk ervaren: uitbreiding van contacten/sociaal netwerk, motivatie, zelfvertrouwen, mogelijkheden[8]. En ook hier wordt de invloed van (stress)factoren bevestigt: stress, weinig geld voor vervoer of bijvoorbeeld een zwakke gezondheid belemmeren deelname aan werk.

Deze inzichten zijn relevant voor mensen met een beperking in brede zin, maar bieden ook mogelijkheden voor specifieke groepen mensen in de maatschappij. Zo is het vinden van betaald werk een belangrijke voorwaarde voor ex-gedetineerden om niet terug te vallen in crimineel gedrag[9]. Want zij hebben vaak niet alleen een afstand tot de arbeidsmarkt, maar kampen ook met andere problematiek als schulden en het vinden van een woning. Met een aanpak waarin gedetineerden ondersteund worden op alle levensgebieden, kunnen zij zich volledig inzetten voor hun werkgever. Werkgevers krijgen een inzetbare en gemotiveerde werknemer. De gemeente heeft minder zorg rond uitkering en overlast. En de gedetineerde krijgt een grotere kans op een maatschappelijk aanvaardbaar bestaan.

Integrale benadering

MEE pleit daarom zowel in de arbeidstoeleiding als op de werkvloer voor een integrale benadering die verder kijkt dan alleen het levensgebied werk: de thuissituatie, financiën, zorg, het netwerk en bv. de woonsituatie. Juist de levensgebieden die voor mensen met een beperking essentiële belemmeringen kunnen vormen voor succesvolle participatie[10]. Gebruik makend van kennis om mensen met een beperking te activeren en drempels voor meedoen te slechten. In samenwerking met ketenpartners, het netwerk betrekkend; de succesfactor voor duurzaam succes. Onderzoek bevestigt dat deze integrale aanpak een potentiële opbrengst laat zien van 2,5 keer de investering[11].

Uit onderzoek blijkt dat zowel in de arbeidstoeleiding als op werkvloeren momenteel zelden sprake is van een integrale benadering van werk en (stress)factoren als schulden[12]. In de arbeidstoeleiding is het geen vanzelfsprekendheid dat de aanpak van bijvoorbeeld schuldenproblematiek onderdeel uitmaakt van het plan van aanpak. Veel werkgevers realiseren zich wel dat dergelijke problematiek negatief doorwerkt op de prestaties op de werkvloer, maar dat besef leidt vooralsnog niet tot bijvoorbeeld het in kaart brengen van financiële problematiek bij medewerkers en het concreet bieden van ondersteuning om (problematische) schulden aan te pakken. Met deze ondersteuning valt veel winst te behalen.

Bestaande interventies

Daarnaast valt bij het onderzoeken van bestaande interventies op dat er tot nog toe weinig sprake is van uitgebreidere diagnostiek. Er wordt veelal geen aandacht besteed aan het generaliseren van geleerde vaardigheden. En het netwerk van de mensen met een beperking wordt tot op heden slechts in beperkte mate betrokken bij de instrumenten. Ook hier valt winst te behalen als het gaat om werken mogelijk maken[13].

Simpel switchen met behoud van focus op betaald werk

Een andere factor die werken met een beperking beter mogelijk kan maken zit in de mate waarin ‘geswitcht’ kan worden binnen de participatieladder. Juist om de hoogste trede van betaald werk mogelijk te maken en betaald werk te kunnen behouden, zodat de invloed van eerdergenoemde (stress)factoren niet direct hoeft te leiden tot permanente uitval, maar tot tijdelijke terugkeer naar een lagere trede. Met als doel weer terug te kunnen keren als de drempel van de (stress)factor geslecht is. Dit kan ook uitkomst bieden voor een medewerker met een mantelzorgtaak rondom een naaste met een beperking. En zorgt ervoor dat mensen niet ‘veilig’ binnen de kaders van de huidige participatietrede blijven omdat ze zich realiseren dat er geen weg meer terug is bij het bestijgen van een nieuwe trede[14].

MEE pleit om de ruimte voor flexibel op- en afschalen binnen gemeenten mogelijk te maken als onderdeel van een integrale benadering en lokale afspraken met alle betrokken partijen. Met de juiste ondersteuning in de vorm van een ‘stevige leuning’; want als we dat doen, dan kan het wél[15].

Inzetten op preventie

De oplossing ligt dan ook in het investeren in preventie[16]. Want als we weten wat werkt, we expertise en ervaring hebben, moet de ruimte gecreëerd worden in kaders als flexibiliteit en durven investeren. Ook de VNG[17] roept op tijdig en doordacht in te zetten op preventie en stelt dat een preventieve benadering vooral gebaat is bij een infrastructuur die mensen helpt bij sociale levensvraagstukken als schulden, stress, armoede en eetpatronen: liever een coach die op gezette tijden en ‘bijsturend’ bijstaat dan deze kennis pas inzetten als de problemen zich al hebben opgestapeld. Deze hulpstructuren zouden meer effect hebben dan landelijke programma’s en voorlichtende campagnes of negatieve prikkels om gedragsverandering af te dwingen.

Meedoen is doen

MEE gelooft in doen. Onze kennis is practice based. We borduren voort op de kennis die er al is. En hebben echte ‘kunners’ in huis. Die meedoen mogelijk maken. En meedoen mogelijk maken faciliteren. Samen met partners. En ervaringsdeskundigen, de mensen om wie het gaat en hun omgeving. Ook de VNG stelt dat preventie geen behoefte heeft aan evidence-based, maar aan practice- en value-based motivatie. Werken aan preventie komt voort uit vertrouwen tussen professionals en bestuurders vanuit verschillende domeinen, in het volle besef dat de besparingen mogelijk ook elders liggen. MEE is de expertisepartner voor alle partijen die werken mogelijk willen maken en kan de benodigde kennis, advies en ondersteuning bieden: werkgevers, gemeenten, UWV, arbeidsmarktregio’s, jobcoachorganisaties, penitentiaire inrichtingen, enz.

[1] Ieder(in), Werken aan een inclusieve arbeidsmarkt, 2019
[2] Nivel, Participatiemonitor, 2015
[3] Ieder(in), Werken aan een inclusieve arbeidsmarkt, 2019
[4] Hogeschool Utrecht, Hogeschool Leiden, SBCM, MEE NL, LVB, schulden en werk, 2018
[5] Hogeschool Utrecht, Hogeschool Leiden, SBCM, MEE NL, LVB, schulden en werk, 2018
[6] Hogeschool Utrecht, Hogeschool Leiden, SBCM, MEE NL, LVB, schulden en werk, 2018
[7] Hogeschool Utrecht, Hogeschool Leiden, SBCM, MEE NL, LVB, schulden en werk, 2018
[8] Nivel, Participatiemonitor, 2015
[9] DJI, MEE NL, Warme overdracht gedetineerde naar betaalde baan, 2018
[10] Edwin L. de Vos, International research on inclusion of young people with disabilities, 2007-2013; Al-Blad 33, SDU-uitgeverij, Duurzame inzetbaarheid van gedeeltelijk arbeidsgeschikten, 2012
[11] Society Impact, MKBA MEE Toekomstcoach, 2017
[12] Hogeschool Utrecht, Hogeschool Leiden, SBCM, MEE NL, LVB, schulden en werk, 2018
[13] Hogeschool Utrecht, Hogeschool Leiden, SBCM, MEE NL, LVB, schulden en werk, 2018
[14] Erik Dannenberg, Voorjaarscongres Divosa, 2019
[15] Erik Dannenberg, Voorjaarscongres Divosa, 2019
[16] Erik Dannenberg, Voorjaarscongres Divosa, 2019
[17] VNG, 2018

Eens sparren?

Op de hoogte blijven? Schrijf je in!

Contact